Ψυχικό τραύμα: Η σύγχρονη επαναστατική προσέγγιση στην ψυχική υγεία και τις ψυχικές διαταραχές.

Σε αυτό το άρθρο θα προσπαθήσω με απλά λόγια να περιγράψω τα βασικά χαρακτηριστικά αυτής της καινοτόμου προσέγγισης για την ψυχική υγεία και σε επόμενα άρθρα θα ασχοληθώ με την θεραπευτική προσέγγιση μέσα απ΄ το πρίσμα της θεωρίας του τραύματος και την ριζική αλλαγή που έφερε στην αντιμετώπιση πολλαπλών διαταραχών. Στο τέλους του άρθρου θα βρείτε προτεινόμενα αναγνώσματα για περαιτέρω εμβάθυνση και κατανόηση.
           Οι βασικές αρχές της σύγχρονης θεωρίας για το ψυχικό τραύμα είναι οι εξής:
       α) Το νευρικό μας σύστημα επηρεάζεται σημαντικά από τους εξωτερικούς παράγοντες, είτε αυτοί είναι βιολογικοί παράγοντες (π.χ. διατροφή), είτε ευρύτεροι κοινωνικοί και ψυχολογικοί παράγοντες (π.χ. κοινωνικές συνθήκες διαβίωσης και οικογενειακές σχέσεις). Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται Επιγενετική.
       β) Η επίδραση αυτή κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής ενός ανθρώπου είναι ιδιαίτερα σημαντική στην διαμόρφωση του ψυχικού του κόσμου και στην δυνατότητα να ανταπεξέρχεται στη συνέχεια στις προκλήσεις της ζωής. Αυτό συμβαίνει γιατί το νευρικό μας σύστημα σε μεγάλο βαθμό πλάθεται και αναπτύσσεται κυρίως τα πρώτα χρόνια της ζωής μας παρότι και στην συνέχεια διατηρεί κάποιου βαθμού πλαστικότητα και δυνατότητα προσαρμογής.
       γ) Η ανάπτυξη του νευρικού μας συστήματος τα πρώτα χρόνια της ζωής επηρεάζεται άμεσα από την σχέση με τους φροντιστές μας σε αυτή την περίοδο, είτε είναι οι βιολογικοί μας γονείς είτε είναι άλλα πρόσωπα που έχουν αναλάβει την φροντίδα μας. Αυτή η άποψη ονομάστηκε Θεωρία Δεσμού και υποστηρίχθηκε αρχικά από τον σπουδαίο επιστήμονα Τζον Μπόουλμπυ (Jhon Bowlby-Attachment Theory). Πλέον έχει αποδειχθεί και με κλινικά πειράματα σε άλλα θηλαστικά και με νευροαπεικονιστικές και κλινικές μελέτες σε ανθρώπους.
       δ) Η εμφάνιση ψυχικών διαταραχών στην διάρκεια της ζωής μας συνδέεται με επώδυνα γεγονότα ή μακροχρόνιες στρεσογόνες καταστάσεις που συνέβησαν κατά την διάρκεια της ζωής μας. Σε αυτές τις καταστάσεις περιλαμβάνονται μεμονωμένα περιστατικά όπως ατυχήματα, βαριά ασθένεια, απώλεια γονέα, φυσικές καταστροφές (π.χ. σεισμοί), πόλεμοι, περιστατικά κακοποίησης κ.α. Συχνά, όμως, ως γενεσιουργό αιτία του τραύματος συναντάμε χρόνιες καταστάσεις όπως παραμέληση, λεκτική και ψυχολογική βία, βίαιο κοινωνικό περιβάλλον κ.α. Έχει ενδιαφέρον να επισημάνουμε ότι από όλες αυτές τις καταστάσεις, χειρότερη πρόγνωση για το ψυχικό τραύμα συναντούμε στις περιπτώσεις παραμέλησης σε παιδική ηλικία. Η παραμέληση δεν αναφέρεται μόνο στην φροντίδα αλλά και στην συναισθηματική επικοινωνία και στο ενδιαφέρον του φροντιστή για τις μη βιολογικές ανάγκες του παιδιού (emotional neglect).
       ε) Τo ψυχικό τραύμα που προκαλείται από συγκεκριμένα περιστατικά (π.χ. κακοποίηση), συνδέεται με τη διάγνωση της Μετατραυματικής Διαταραχής (PTSD) ενώ όταν η αιτία αφορά μακροχρόνιες επαναλαμβανόμενες καταστάσεις (π.χ. βίαιο και υποβαθμισμένο κοινωνικό περιβάλλον ή παραμέληση), τότε μιλάμε για σύνθετο τραύμα (c-PTSD). Το Αναπτυξιακό Τραύμα (DTD) παρότι έχει κοινά στοιχεία με το σύνθετο τραύμα, αναφέρεται μόνο σε καταστάσεις που αφορούν την παιδική ηλικία και περιλαμβάνει μεγαλύτερο εύρος αιτιών που προκαλούν ψυχικό τραύμα καθώς και ψυχικών εκδηλώσεων. Το σύνθετο τραύμα (c-PTSD) αποτελεί επίσημη διάγνωση με βάση το επικαιροποιημένο διεθνές σύστημα κατάταξης ICD-11 όπως και το PTSD ενώ δεν υπάρχει ξεχωριστή αναγνωρισμένη κατηγορία για το Αναπτυξιακό Τραύμα, οπότε συχνά τέτοιες περιπτώσεις επισήμως τις κατατάσσουμε στο Σύνθετο Τραύμα.
       στ) Ο νευρολογικός μηχανισμός ο οποίος εμπλέκεται στις ψυχικές εκδηλώσεις που σχετίζονται με το χρόνιο στρες και το τραύμα έχει μελετηθεί διεξοδικά, ενώ η νευροεπιστημονική έρευνα σε αυτό το πεδίο συνεχίζεται. Αναφορικά, μιλάμε για την γνωστή από παλιά θεωρία του Άξονα Υπόφυσης -Υποθαλάμου-Επινεφριδίων και των ορμονών του στρες και νεότερες θεωρίες όπως αυτή που αναφέρεται στο Πνευμονογαστρικό νεύρο (Vagus nerve-Polyvagal Theory), τη σημασία περιοχών του εγκεφάλου όπως το Default Mode Network System (DMNS), της Περιϋδραγωγού ουσίας (PAG) και το πως η συνδεσιμότητα αυτών των περιοχών με με άλλα κέντρα του εγκεφάλου όπως ο προμετωπιαίος φλοιός επηρεάζουν το σύνολο των νοητικών και συναισθηματικών εκδηλώσεων. Επίσης έχει τεκμηριωθεί η υπεροχή του δεξιού ημισφαιρίου του εγκεφάλου έναντι του αριστερού (Laterality) σε καταστάσεις χρόνιου στρες ή/και σε περιπτώσεις ψυχικού τραύματος. Απλοποιημένα, υπερτερεί ο “συναισθηματικός εγκέφαλος” του “λογικού εγκεφάλου”, τα συναισθήματα κατακλύζουν το σύστημά μας και θολώνουν την κρίση μας. Αυτό που προκύπτει από την σύγχρονη έρευνα και είναι το πιο σημαντικό να θυμόμαστε είναι ότι τα περισσότερα από τα συμπτώματα που αντιμετωπίζουμε σχετίζονται με το αυτόνομο νευρικό σύστημα και δεν υπόκεινται στη θέλησή μας. Αυτό συμβαίνει γιατί η φυσιολογική λειτουργία του ανώτερου και πιο εξελιγμένου μέρους του εγκεφάλου μας (μετωπιαίος φλοιός) σε καταστάσεις στρες επηρεάζεται ολοκληρωτικά από κατώτερες, βαθύτερες και λιγότερο εξελιγμένες δομές του εγκεφάλου όπως η αμυγδαλή και πυρήνες του μεσεγκεφάλου (π.χ. η PAG). Ως συνέπεια, οι λειτουργίες του μετωπιαίου φλοιού όπως ο έλεγχος των παρορμήσεων, η κριτική σκέψη και η ορθολογική κατανόηση, η δημιουργικότητα κι ο σχεδιασμός αναστέλλονται και ο οργανισμός μας βρίσκεται συνεχώς σε κατάσταση στρες που προσομοιάζει μια συνθήκη επιβίωσης (survival mode- fight, flight or freeze) χωρίς να υπάρχει βεβαίως κάποια αληθινή απειλή για την βιολογική υπόσταση του οργανισμού μας. Το νευρικό μας σύστημα “θυμάται” μια προηγούμενη πολύ έντονη απειλή που ήταν ένα συγκεκριμένο γεγονός είτε μια επαναλαμβανόμενη-χρόνια κατάσταση και έχει μπει από τότε σε μια μόνιμη κατάσταση στρες, σε μια μόνιμη Συνθήκη Επιβίωσης. Σε περιπτώσεις που αυτά τα γεγονότα είναι πολύ έντονα (π.χ. ατύχημα ή ακραία κακοποίηση που προκάλεσε PTSD) τότε μπορούμε να πούμε ότι το γεγονός, που έχει συμβεί στο παρελθόν, εισβάλλει κυριολεκτικά στο παρόν με αναβιώσεις (flashbacks), αποσυνδετικά επεισόδια, αποφυγές και άλλες νευρολογικές αντιδράσεις που επηρεάζουν την λειτουργικότητα σε μεγάλο βαθμό και ενίοτε κάνουν τη ζωή αφόρητη. Γι’ αυτό το λόγο πολλοί άνθρωποι που έχουν υποστεί τέτοια τραυματικά γεγονότα καταφεύγουν στην εξάρτηση από αλκοόλ και άλλες ουσίες ή εμπλέκονται σε ακραίες συμπεριφορές.
      η) Αυτός ο νευρολογικός μηχανισμός που ακροθιγώς παρουσιάσαμε νωρίτερα, ερμηνεύει ικανοποιητικά και ένα σύνολο άλλων ψυχικών διαταραχών που έως σήμερα θεωρούνταν αδιευκρίνιστες όπως διαταραχές προσωπικότητας, διαταραχές συμπεριφοράς και κάποιες περιπτώσεις διάσπασης προσοχής
     θ) Η ανακάλυψη ότι αυτή η διαδικασία συμβαίνει με την επικράτηση του αυτόνομου νευρικού συστήματος μας οδήγησε να αναθεωρήσουμε και την θεραπευτική προσέγγιση απέναντι σε αυτές τις διαταραχές. Γνωρίζουμε πλέον ότι η κλασική ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική γιατί πολύ απλά δεν μπορούμε “να πείσουμε” κάποιον “να μην αγχώνεται”. Αυτή τη στιγμή, λοιπόν, μετά από σχετικές έρευνες, προκρίνονται άλλες θεραπευτικές λύσεις όπως η νευροανάδραση (Neurofeedback), τα qigong και η yoga, οι παραδοσιακοί χοροί, ο διαλογισμός, οι πολεμικές τέχνες κ.α. Με αυτές τις θεραπευτικές επιλογές, γνωστές και ως Θεραπείες από κάτω προς τα πάνω (bottom up therapies), υπάρχει η δυνατότητα να “επαναρυθμιστεί” το νευρικό μας σύστημα και θα τους αφιερώσουμε ένα ξεχωριστό άρθρο στο μέλλον.
     ζ) Η κατάσταση χρόνιου στρες που προέρχεται από το ψυχικό τραύμα επηρεάζει σημαντικά το ανοσοποιητικό σύστημα και αυτό έχει αποδειχθεί από έρευνες που ανέδειξαν την μεγάλη χρόνια αύξηση των CD κυττάρων (κύτταρα με κομβική σημασία στην ανοσολογική απόκριση του οργανισμού) σε άτομα με PTSD σε σχέση με φυσιολογικά άτομα. Με αυτό τον τρόπο το ψυχικό τραύμα παίζει καθοριστικό ρόλο στην εμφάνιση ασθενειών όπως είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα, η αθηρωμάτωση και οι καρδιολογικές παθήσεις και βέβαια ο καρκίνος. Έρευνες έχουν δείξει ότι σε πληθυσμούς ανθρώπων που νοσούν από τέτοιες παθήσεις συναντούμε πολύ υψηλότερα ποσοστά ανθρώπων με ψυχικό τραύμα απ΄ότι στο γενικό πληθυσμό.

*Προτεινόμενα βιβλία
-Το σώμα δεν ξεχνά (Bessel Van der Kolk, /The body keeps the score)
- Sensorimotor Psychotherapy: Interventions for Trauma and Attachment (Pat Ogden)
- No Bad Parts (Richard Schwartz- IFS)
- The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-regulation (Steve Porges)
- Polyvagal Theory in Therapy(Deb Dana)
-Όταν το σώμα λέει όχι (Gabor Mate)